
Ha'a-poto-ra'a-parau
'Ua rave te metua tāne i te 'ohipa i te tāvirira'a tō nō Atimaono, nā tōna tua'ana Victor i amo mai i te upo'o fa'atere i muri iho, 'e iāna te fa'a'apu ha'ari 'e vavai te tanura'ahia 'ia rahi i Atimaono. I te pohera'a o te metua tāne, 'ua riro te taiete tāvirira'a tō i te mau fatu e raverahi. Rāe'ahia e piti hānere ta'ata tahiti i tihepuhia, 'e i te reira tau mea ha'iha'i roa te moni a te rave 'ohipa. 'Ua ō ato'a 'ōna i te tāvirira'a tō i te fa'aru'era'a i tāna 'ohipa i te fare toa Raoulx. 'Ua ha'amau 'ōna hō'ē taiete tē amo i te tahi tuha'a ha'amāu'ara'a nō te hunara'a ma'i o te rave 'ohipa. 'Ua tauto'o ato'a rā 'ōna i te tinaira'a 'iore i'ō. E ho'ohia te tihota nā tō tātou nei mau fenua, 'āre'a te hō'ē tuha'a o te mau 'ava pa'ari, nā te ara ïa 'oia te ho'ohia. Topatari a'e nei te taiete tāvirira'a tō i te matahiti 1939, mahere atu ra ïa taua fenua rahi ra ia Bréaud hou taua vāhi 'a tu'uhia ai i raro a'e i te fa'aterera'a 'aihu'arā'au.
Descriptif de l'interview
Le père de Colas travaillait à l'usine sucrière d'Atimaono, qui fut ensuite dirigée par son frère Victor, celui-ci développa la cocoteraie et la culture du coton. Après le décès de leur père, l'établissement passa successivement entre les mains de plusieurs propriétaires. L'usine employait alors environ 200 ouvriers locaux, faiblement rémunérés. Après avoir quitté le magasin Raoulx, il rejoignit l'usine, où il mit en place une société d'entraide destinée à contribuer aux frais funéraires des travailleurs et participa à la lutte contre les rats. Le sucre était vendu localement tandis qu'une partie du rhum était exportée. L'usine fit faillite en 1939, et le domaine d'Atimaono fut ensuite repris par Bréaud avant d'être placé sous administration coloniale.
Te mau vāhi i fa'ahitihia / Lieux évoqués :
SEE0206 : Atimaono, Pape'ete, Taravao, Puna'auia, Pā'ea, Mataiea, Papara, Vaiami, Tahiti, France, Louisiane, Antilles, Nouvelle-Zélande, Fidji, Buffalo, Etats-Unis, Amérique.
SEE0207 : Mont calm, Atimaono, Papara, Mataiea, Puna'auia, Pā'ea, Union Sacré, Taunoa, Tīpaeru'i, Pape'ete, Ti'arei, Tahiti, Ra'iātea, Angleterre, Alsace, France, Nouvelle-Zélande.
Colas Raoulx e ta'ata tumu nō Pape'ete i te fenua nō Tahiti.
Colas Raoulx est originaire de Papeete sur l'île de Tahiti.
Matahiti fānaura'a o te ta'ata fa'ati'a : 1892
Année de naissance de la personne source : 1892
Te mau reo / Langues : Français
Te ta’ata fa’ati’a / Récit de Colas Raoulx
'Ua fa'ata'a mai 'oia i te hāmanira'a o te tihota 'e o te 'ava pa'ari i Atimaono 'e te fa'anahora'a o te 'ohipa. E rave te ta'ata i te 'ohipa e pae 'āva'e i te maoro, mai tiunu haere roa i 'ātopa, 'ia oti ana'e i reira te mau rave 'ohipa e ho'i ai iō rātou E taime ato'a ïa nō te fa'aineine-fa'ahou-ra'a i te mau mātini nō te 'ō'otira'a o te matahiti i muri mai. I Fidji, nāe'ahia ia rātou e piti fa'a'ohura'a i roto i te matahiti nō te hāmani i te tihota, 'āre'a i Tahiti hō'ē noa ïa. 'Ua ha'amata mai 'oia 'ei ti'a'au, hou 'a riro mai ai te upo'o fa'atere o te tāvirira'a tō. E ravera'a 'ohipa arata'i-maita'i-hia, 'e te mau mātini, mea hi'opo'a pāpūhia.'Ua fa'ata'a mai 'oia i te hāmanira'a o te tihota 'e o te 'ava pa'ari i Atimaono 'e te fa'anahora'a o te 'ohipa. E rave te ta'ata i te 'ohipa e pae 'āva'e i te maoro, mai tiunu haere roa i 'ātopa, 'ia oti ana'e i reira te mau rave 'ohipa e ho'i ai iō rātou E taime ato'a ïa nō te fa'aineine-fa'ahou-ra'a i te mau mātini nō te 'ō'otira'a o te matahiti i muri mai. I Fidji, nāe'ahia ia rātou e piti fa'a'ohura'a i roto i te matahiti nō te hāmani i te tihota, 'āre'a i Tahiti hō'ē noa ïa. 'Ua ha'amata mai 'oia 'ei ti'a'au, hou 'a riro mai ai te upo'o fa'atere o te tāvirira'a tō. E ravera'a 'ohipa arata'i-maita'i-hia, 'e te mau mātini, mea hi'opo'a pāpūhia.
Colas décrit les étapes de fabrication du sucre et du rhum à Atimaono, ainsi que l'organisation du travail. Les ouvriers travaillaient environ cinq mois, de juin à octobre, avant de regagner leurs foyers, tandis que l'usine était préparée pour la campagne suivante. Contrairement à Tahiti, où il n'y avait qu'une seule campagne de production, celle de Fidji se déroulait sur deux saisons. Il avait débuté comme intendant avant de devenir directeur, dans un cadre de travail rigoureux, notamment en ce qui concernait la production et l'entretien des machines.
'Ua fa'ahitihia na tōna fa'aipoipora'a, te 'ona ra Stewart nō te fenua Peretāne. 'Ua peretiteni mai nei tōna metua tāne i te piha tapiho'ora'a nō Pape'ete 'e 'ua mono ato'a 'ōna i te tāvana hau Charlier hō'ē nō te tau poto. Tei Mataiea te fa'a'apura'a vavai a te metua tāne te vaira'a 'e i te matahiti 1914 'ōna i te pohera'a. 'O Pē'ue rāua Tiurai nā tahu'a rā'au. Tē fa'a'ite mai ra 'oia i te huru hāmanira'a tihota i Atimaono 'e te tata'ura'a pere'o'o fa'a'una'una, i upo'oti'a-noa-hia na e ana e piti 'ahuru matahiti te maoro.
Colas évoque son mariage ainsi que Stewart, un riche Anglais. Il évoque également son père, ancien président de la Chambre de commerce de Pape'ete et gouverneur par intérim sous Charlier. Celui-ci était également propriétaire d'une plantation de coton à Mataiea, et décéda en 1914. Il mentionne aussi Pē'ue et Tiurai, deux guérisseurs traditionnels. Enfin, il aborde la fabrication du sucre à Atimaono ainsi que le corso fleuri, concours qu'il avait remporté durant vingt années consécutives.
E 'ōro'a hanahana tāna i fa'anaho nō Passard, te tāvana Hau i Ra'iātea, i te taera'a mai te manuā farāni Le Triomphant i te fenua nei, 'ua piri i te toru hānere rahira'a ta'ata i 'āmui mai te reira mahana. Te tahi parau nō te Cercle Bougainville, te Yacht Club ato'a. 'Ua ti'a'au 'oia i te Cercle Bougainville i te pohera'a o te ti'a fa'atere. Te tahi parau ato'a nō Atimaono, te Mont Calm i reira Stewart i te nohora'a. 'Ua 'ōpere 'oia i tōna 'ite ia Olivier Chavez, Albert Chevalier, i tāna iho tamaiti ra ia Henri, pi'ihia Pico.
Colas avait organisé une réception en l'honneur de Passard, administrateur à Ra'iātea, à l'occasion de l'arrivée du navire Le Triomphant, réunissant environ 300 invités. Il évoque également le cercle Bougainville et le Yacht Club. Il avait ensuite pris la direction du cercle Bougainville après le décès de son gérant. Par ailleurs, il mentionne le domaine d'Atimaono et le mont Calm, résidence de Stewart. Enfin, il a transmis ses connaissances à Olivier Chavez, Albert Chevalier et à son fils Henri, surnommé Pico.
Te mau rāve'a / Données techniques
Papa mātāmua / Support original : Cassette audio
Ta'ata-uiui / Collecteur : Cocoly Lehartel et un homme
Ta'ata pāpa'i parau / Rédacteur de la fiche : Fabiola Itchner
Tāpa'o-niu / Cote : SEE0206 / SEE0207 / VAT238
Maorora'a / Durée : 97 miniti / minutes
Matahiti huihuira'a / Année de collecte : 1987
Faufa'a ha'aputu nō / Fonds : PSPE – Programme de Sauvetage du Patrimoine Ethnographique
Te ha'a nūmerara'a 'e te fa'a'ohipara'a i te haruharura'a parau tumu / Numérisation et traitement de l'enregistrement original : Tuhiva Lambert

