‘ORO’A HA’AMAURA’A ‘EI MERO NO TE FARE VANA’A MAHANA MA’A 11 NO TIUNU MATAHITI 1983
FARE TAUHITI NUI – PAPEETE

‘Auè ia parau i te monamona i roto i te vaha, ‘ia parau atu vau, te faaro’o mai ra ‘oe, ‘e ‘ia parau mai ho’i ‘oe ra, te faaroo atu ra ia vau.
E reo to ù, na vai ra vau e haapii
E haapii ‘aaoa ho’i au, aore à ho’i aù reo i matara.
Te nà o rà te tahi reo i te parauraa e : haere mà tenà maa pùuai iti to ‘oe. O vau ia i ti’a atu ai :

Ia ora na e taù fenua,
Ia ora na e taù nunaa,
Ia ora na e te hui mana,

Ia ora na e te hui mana ‘ore, ‘oe te ùnaùuna o teie fenua, ‘oe te tia’i i te ùputa o te reo, oe e tape’a na i te ora e te pohe o to tàua reo. Tei ia ‘oe ana’e na te taviri, ta to ù ra mata i ite, ta to ù ia vaha e parau : E reo to ù, e fenua to ù, e nuna’a to ù.

E reo to ù e te ui nei à taù àau#: tei hea to ù reo, te hea to ù reo, e nà hea i to ù reo, ei hea to ù reo e vai ai, a hea to ù reo e noho mai ai. Tei hea? E uira’a teie no te mea ‘itea-‘ore-hia e te mata, no te mea faaroo-‘ore-hia e te taata, no te mea parau-‘ore-hia e te vaha. Erà e roa te tohu i te tohuraa#: e mou teie nùnaa, e mou teie reo.

Te nànà nei ta’u mata, te neva nei, te fariu nei e inaha, mai te ràau e màruarua te rau’ere hou to na pohe, te rahi noa atu ra te mau taa i ‘eta’eta i te pararaa i te reo o teie fenua. Tei hea to ù reo, nà vai e faahoi mai i to na ùnaùna. Te rau’ere ràau ia topatopa, te rau’ere ràau i maruarua e ho’i faahoi ànei ia i ni’a i te amaa.

Te reo e faurao no te ‘ite e te paari o te hoê nuna’a. Na fea teie ‘ite e teie paari e noaa ai ia ù. Inaha e ite âpi ta ù e ite nei, e paari api ta ù e hio nei : e tupu ato’a te tàporo i ni’a i te anani ; e a’a ê to te tahi raau, e tumu e to na. Oia mau, e aha ra te faura’o e oti i teie raau e aha te paari ta na e vaiho mai e te riro ei teoteoraa no ù.

Tei hea aè nei te ‘ite e taitaihia na e te Haerepo.
Haere po e ta’ahi na te fenua
Na te ‘ofafai i te aratià
E tae atu ai i te ùtuafare o te mau atua
Ua api te reva i te haruru o te reo i te marupo
I te oreroraa i te àere atu
Te atua o te po, te atua o taù nùnaa.
Ua maruao te parauraa, ua hiti te rà
Ua mure rà te reo o te Haerepo
Ua mahuta hoi te nuu atua
Aore o te nùnaa e vavao faahou
Te taamino noa nei i te àveià ‘ore
Tei hea te amu rauti. Ua mate anaè
Auè te nùnaa, eie, ua maheàheà
Ua iti tei pohe tapu i te marae
A tù, a tù e te Haerepo, ia peepee
I pinai to reo i nà peho o te fenua
E te Haerepo, e rauti i te fenua
Ia ê à te reva i to reo i te marupo
Ia oara, ia itoito, ia ora te nùnaa
E pee te màmoe i te pohe o te màmoe,
Nà vai e àrai i te pohe o taù nùnaa

Nà vai e puhi mai i te aho ora, ia riro faahou te taata ei taata, ia riro fahou te taata ei taata, ia riro te màohi ei màohi ei hoê reo puohu ia na : ua hee, ua pahee e te hià atu ra te ùnaùna o te fenua.

Te hea to ù reo.
E reo no te here te reo o te màohi.
E mea ê ra te mea ta te vaha i parau ra, e te mea ta to ù mata e ite nei :
Ia faaru’e i te here, e te mata ê te ono
Ia faarue i te reo, e mana ê te ono

I te mana hoi o te here e ora ai teie nunaa mai te raau i maruarua te rau’ere ra, ua marua ato’a ànei teie taoà i vaihohia mai, e ho’i fa’ahou ànei teie marua ra i nià i te tumu.

Te hea to ù reo.

Ua rahi te reo ta ù e faaroo nei, te hea rà to ù reo. Nà vai e faaite mai, nà vai e haapii mai. Mai te fenua i maro i te paùra, te poiha nei taùvarua i te ‘ite faatupu ora : E haapii ‘aaoa ho’i au nei, aore a ho’i aù reo i matara.

E mau rà ; e mau, eiaha ia tarapape te hiaai, te faahinaaro e te popou i te reo e mahe’ahe’a nei, i muri a’e i te uri o te po, e horo’a mai à te po’ipo’i i te maramarama âpi i faatupu ora.

E poroï teie no te ti’aturi e te onoono o te ‘aau : te huero raau, tapo’i-noa-hia atu a o ia i te repo, moè noa atu a o ia i te tahi taime i te mata taata, e ‘oteo mai iho a ra o ia i te tau mau ra, e teitei atu i nià aà i te repo o te fenua.

No reira i teie uiraa e : te hea to ù reo, teie te pàhono : a nanahi to ù reo, a nanahi e horoà mai o na i te maru ei pà i taù tino i te veravera o te ra, a nanahi e horo’a mai o na i te haumàru i taù ‘aau e te rotahi i taù mana’o tei rauràau i teie nei i te mau faatia huru rau.

E na hea i to ù reo.

Te na ô ra te reo o te tahi rohi pehe : Ahiri ‘oe i haere mai i o ù, e fari’i hua atu ia vau ia ‘oe, aita ra, haere mai nei ‘oe i o ‘oe, e aha ia ta ù fariiraa ia ‘oe i reira.

E nà hea. E uiraa teie nà te taata i hepohepo i te taa ‘ore o to na mana’o, te taata tei apiapi to na tino i te hoê mea ta na i ore i ani e i hinaaro, te hoê mea ta na i hinaaro i te tahitahi e tei onoono noa atu i te piri i nià ia na.

E nà hea i to ù reo.

E mouà tei nià, e tuha tei raro e outu tei tai : aita o ‘oe e te màohi e hororaa, ua ‘ite te ôtià o to ‘oe fenua ia ‘oe, tei ia ‘oe noa te ite-ato’a-raa ia na, riro atu ai orua ei hoê mai te vai e tahe i te muriavai, e hoê atu i te tai.

E nà hea i teie reo: te parau nei to tàtou reo e te maohi i te parau o to taua fenua e i te parau no to ‘oe iho oraraa. E nà hea ana’e atu à ia i to tatou reo : e haapae anei, e huna anei, e haamere anei. E au te reo i te hio hipa : i roto ia na e ‘ite ai ‘oe e o vai ‘oe, eita to ‘oe hoho’a e puta mai i ni’a i te papa’i o te hoê reo ê atu. E taoà faatau aroha te reo o te maohi i vaihohia, ia vai noa ia teie aroha, a tau e a hiti noa atu.

Ei hea to ù reo e vai ai.

E aha te vahi i faaineinehia no te tupu-mahora-raa o to ù reo. Ei reo noa anei teie no te feia ‘ore i manuia i roto i te oraraa. Ei hea to ù reo e vai ai : i te pae purumu noa anei, i roto i te ota o teie tau taua ‘ore i te taata.

Te ferurihia nei i teie mahana te mau raveà no te faaoraa i te reo maohi i roto i te fare haapiiraa.

Auè, aita anei i hape te feruriraahia teie parau. E faao te reo o te maohi i nià i to na iho fenua. Te auraa ra, eere faahou ia no ‘oe tei vahi, e reo to ‘oe, aita ra e aià. No vai ia teie reo. Eita te moa e hape i to na fanauà, ua ite ho’i to na fanauà ia na, a tae ho’i e, o tàtou ànei i te ‘ore e ‘ite i ta tatou iho : 

Te ‘oto nei te torea, e iho torea ia
E toihoiho ra ‘oe ia taahi i to iho
I to reo ho’i Taaroa, ia fai to reo i to iho
E aha atu ra ho’i te faufaa o te âpoo reva ia i
E aha te faufaa o te maohi reo ‘ore.
Ia tià ma ‘oe ia ‘oe, eiaha e tuma ia ‘oe
A mau tutuaau i to iho i noaa i to fenua
Te fenua i amo i te marae o to tupuna
Te iho o te nunaa i parau-ato’a-hia ai oe e Maohi

A hea to ù reo e noho mai ai.
Ua reva anei te reo, ua haere ànei nà te ara
Ia ui tatou e a hea te reo e noho mai ai.
Te varovaro noa ra te reo o te rohi pehe i na-ô-raa e :
Te ori-haere-noa-ra te reo o te ma’ohi i te vahi ta na e haere ra,
Te tia’i noa ra ia parau atu ‘oe ia na : Haere mai.

E mahana no te reo teie, no reira o tatou paatoa ia tuo i to tatou reo : Haere mai, noho mai, no ‘oe teie âià, no ‘oe teie nùnaa, no ‘oe teie fenua, haere mai e hoî anaè tatou i te âià, haere mai e to matou reo, ia farerei a te ma’ohi i te maohi, ia ‘ore ia purara, ia ‘ore ia faahua taata ê, ia pùai mai rà te hiaai e te poiha i te ite e te paari ta te reo ma’ohi e horoà ei faufaa nà tà tatou e ei ‘aveià no te fenua teie nei, a nanahi e a tau noa atu. 

Document à télécharger :
‘Orero a Turo Raapoto (Hiro’a n° 217 – Janvier 2026)